O ΒΙΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ –και εναλλακτικές μορφές θεματικού τουρισμού

 

O ΒΙΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ –και εναλλακτικές μορφές θεματικού τουρισμού

Το βιοτουριστικό προϊόν αναδεικνύεται μέσα από το σύνολο της ζωής και της δράσης, τα φυσικά και πολιτιστικά διαθέσιμα της περιοχής, τη βιοποικιλότητα, την αρχαιολογία, την ιστορία, τη γεωμυθολογία, την τοπική αρχιτεκτονική, αγροτική και πολιτιστική κληρονομιά, την τοπική ιστορία, την τοπική παραγωγή προϊόντων.

 Παράλληλα, μέσα από τη συμμετοχή για την προστασία και ανάδειξη του περιβάλλοντος, από τα παραγωγικά διαθέσιμα της περιοχής και δραστηριότητες (αγροτικές ασχολίες – παραγωγή/συσκευασία τοπικών προϊόντων), καθώς και από το σύνολο των δραστηριοτήτων στη φύση που μπορεί να έχει κάθε επισκέπτης μια συνολική εικόνα της περιοχής.

Ακολούθως, παρουσιάζονται όλες οι μορφές θεματικού τουρισμού ως αλληλοσυμπληρούμενες δράσεις, δράσεις που προσφέρουν μια συνολική κοινωνική εμπειρία, συνθέτουν το βιοτουριστικό προϊόν, δηλαδή την ολοκληρωμένη, κοινωνική εμπειρία στην περιοχή, η επαφή με τους ανθρώπους και τις δραστηριότητές τους και η συμμετοχή στα δρώμενα της περιοχής.

Κατ’ αυτήν την έννοια, τα εργαλεία ανάδειξης, προώθησης και προβολής διαφοροποιούνται απ’ το τουριστικό marketing του μαζικού τουρισμού, όπως της «μονοκαλλιέργειας» του ήλιου και της θάλασσας, (που συμβαίνει στις ακτές της Μεσογείου) και αναδεικνύουν την ποικιλότητα των παραγωγικών, πολιτιστικών και κοινωνικών δράσεων που οφείλουν να συνθέτουν το βιοτουριστικό προϊόν.

Ο βιοτουρισμός λοιπόν σύμφωνα με όλα τα παραπάνω, είναι στάση ζωής, σεβασμός για το περιβάλλον και την πολιτιστική κληρονομιά και προσφέρεται ως ολιστικό προϊόν κοινωνικής εμπειρίας.  

Επιδράσεις & δυνατότητες της Κοινωνικής Οικονομίας στην ανάπτυξη του βιοτουριστικού προϊόντος

Η εξέλιξη του τουρισμού του μέλλοντος αναγκαστικά ακολουθεί τα νέα δεδομένα δικτυακής οργάνωσης της κοινωνίας, την οικονομική αξία της ανάδυσης του τρίτου τομέα της οικονομίας, την τάση για δημιουργικές κοινωνικές εμπειρίες. Οι σύγχρονοι καταναλωτές γίνονται ολοένα και περισσότερο έμπειροι, ώριμοι και απαιτητικοί για καινοτόμες υπηρεσίες και εξαιρετικά βιώματα που μόνο στο επίπεδο μιας δημιουργικής τοπικής κοινότητας μπορούν να προσφερθούν ως βίωμα.

Η προσέγγιση της ανάπτυξης του συνόλου του εναλλακτικού τουρισμού και του τουρισμού κοινωνικής εμπειρίας μέσω της ανάπτυξης της κοινωνικής οικονομίας είναι μια νέα οπτική και απαιτεί μια καινοτόμο μεθοδολογία στην κινητοποίηση των υλικών και ανθρώπινων πόρων που συνθέτουν το “βιοτουρισμό” στην περιοχή των Τρικάλων.

Η Κοινωνική Οικονομία είναι επί της ουσίας η συστηματοποίηση της συμβολής της κοινωνικής και πολιτιστικής δράσης στο βιοτουρισμό και την επιχειρηματικότητα με τη δημιουργία μιας νέας δομής.

Η ανάπτυξη της κοινωνικής οικονομίας σε τοπικό επίπεδο παράλληλα με την ανάπτυξη της κοινωνικής επιχειρηματικότητας και του συνεργατισμού είτε με τη μορφή συνεταιρισμών είτε μη κερδοσκοπικών συμπράξεων για την αξιοποίηση της φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς είναι προϋπόθεση για τη συγκρότηση του βιοτουριστικού προϊόντος. Ιδιαίτερα όταν αυτή η διαδικασία συνδυάζεται με την ποικιλότητα της τοπικής κοινωνικής γεωργίας ώστε να προσφέρεται στον επισκέπτη το βίωμα και η εμπειρία της αυθεντικότητας της αγροτικής κοινωνίας.

Γι’ αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία η συγκρότηση του κοινωνικού κεφαλαίου σε ένα τοπικό όραμα συλλογικής δημιουργίας. Το κοινωνικό κεφάλαιο μιας περιοχής που συνίσταται στη συνεργασία και την υποστήριξη μιας οικονομικής δραστηριότητας, όπως ο βιοτουρισμός, πέραν από τα στενά όρια της αγοράς, από την τοπική κοινωνία συνολικά εξετάζεται εδώ ως ο παράγοντας που συντελεί στη δημιουργία προστιθέμενης αξίας στην περιοχή των Τρικάλων και η συμμετοχή ανενεργού ανθρώπινου δυναμικού που υποαπασχολείται στην ανάπτυξη και διαμόρφωση βιοτουριστικού προϊόντος.

Ζητούμενο του βιοτουριστικού προϊόντος είναι  οι επισκέπτες να βιώσουν έναν πιο φυσικό και φιλόξενο τρόπο ζωής από αυτόν που έχουν συνηθίσει και επομένως να βρουν ένα καθαρό περιβάλλον, εξυπηρετικούς επιχειρηματίες και προσωπικό, φιλόξενους ανθρώπους και γενικά μια εναλλακτική συνολική βιοτουριστική προσφορά.

Για να επιτευχθεί αυτό, το φυσικό και πολιτισμικό κεφάλαιο της περιοχής, το οποίο αποτελούν η ιστορία, ο πολιτισμός, η αγροτική και κοινωνική κληρονομιά και η ποικιλότητα των δραστηριοτήτων, πρέπει να υποστηρίζεται ως κοινή και μοναδική αξία και να εκτιμάται ως η ισχυρότερη οικονομική κατευθυντήρια γραμμή, αναδεικνύοντας την αξία του ολιστικού βίου.

Όλοι οι παράγοντες της βιοτουριστικής δραστηριότητας θα πρέπει να συμμετέχουν ενεργά στη διατήρηση αυτού του κεφαλαίου και συγκεκριμένα:

·         Οι τοπικές αρχές να ελέγχουν την ποιότητα του παρεχόμενου βιοτουριστικού προϊόντος και να παρεμβαίνουν όπου κρίνεται αναγκαίο.

·         Οι επιχειρηματίες να αξιοποιούν στο έπακρο τους διαθέσιμους πόρους και να αναδεικνύουν τα ισχυρά σημεία του παρεχόμενου βιοτουριστικού προϊόντος.

·         Οι πολίτες να διατηρούν το κεφάλαιο της περιοχής και να κάνουν ευχάριστη τη διαμονή των τουριστών, προσφέροντάς τους εναλλακτικές εμπειρίες.

Για τη διάδοση του θεσμού της κοινωνικής οικονομίας, των κοινωνικών επιχειρήσεων και της συμμετοχής της τοπικής κοινωνίας στο τοπικό σχέδιο και όραμα ανάπτυξης η Τοπική «Σύμπραξη» που έχει αναπτύξει ένα συγκεκριμένο μοντέλο social media και το οποίο εξυπηρετεί την επικοινωνιακή προβολή και του συγκεκριμένου έργου.

Η Συνεταιριστική επιχειρηματικότητα ως βασικός άξονας της Κοινωνικής
Οικονομίας σε παγκόσμιο επίπεδο

Η συνεταιριστική οικονομία ως βασικός άξονας της κοινωνικής οικονομίας αποτελεί σήμερα μοναδική λύση στην αντιμετώπιση της παγκόσμιας φτώχειας. Σε μια οικονομία που κλονίζεται από την κρίση της οικονομίας της αγοράς με υπερχρεωμένα κράτη, η συνεταιριστική οικονομία  αποτελεί βάση σταθερότητας. Το ερώτημα είναι πόσο συνειδητά αξιοποιείται ως εργαλείο για την αντιμετώπιση της κρίσης και ποια η γνώση γύρω από την κοινωνική οικονομία και τις πραγματικές της διαστάσεις στην Ευρώπη και ανά τον κόσμο.

Η προτεινόμενη μεθοδολογία βασίζεται στη λογική του κοινωνικού μάρκετινγκ, δηλαδή στη χρήση των αρχών και των τεχνικών του παραδοσιακού/εμπορικού μάρκετινγκ με σκοπό την άσκηση επιρροής στις ομάδες-στόχους του προγράμματος. Τελικός στόχος είναι να αποδεχθούν εθελοντικά την υιοθέτηση καλών πρακτικών στα πλαίσια ανάπτυξης του κοινού βιοτουριστικού προϊόντος στην περιοχή προς όφελος της τοπικής κοινωνίας.

Η διαφοροποίηση του κοινωνικού μάρκετινγκ βρίσκεται στη δικτύωση, στην αυτοοργάνωση και συνεργασία μεταξύ όλων των εμπλεκομένων σε μια περιοχή, στη δημιουργία ενημερωτικού και ψηφιακού περιεχομένου προβολής απ’ τους ίδιους τους εμπλεκομένους στη διαδικασία του βιοτουρισμού και στη δικτύωση με κοινωνικές ομάδες σε άλλες περιοχές της χώρας και στο εξωτερικό.

Έτσι, το βασικό τεχνολογικό εργαλείο είναι το ίντερνετ και τα social media. Μέσα από την οργανωμένη χρήση αυτών των μέσων ελαχιστοποιείται το κόστος και πολλαπλασιάζεται διαρκώς η προβολή της περιοχής, των συγκριτικών της πλεονεκτημάτων, των τοπικών ασχολιών και επιχειρήσεων.

Το κοινωνικό μάρκετινγκ μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε οποιαδήποτε κατάσταση στην οποία μία κρίσιμη κοινωνική συμπεριφορά είναι επιθυμητό να αλλάξει. Σε πολλές περιπτώσεις ο στόχος επιτυγχάνεται και καθοριστικό ρόλο σε αυτή την επιτυχία διαδραματίζει η ενεργητική ακρόαση του κοινού και η κατανόηση των αναγκών του.

Μάρκετινγκ είναι η διαδικασία του σχεδιασμού και της εκτέλεσης της σύλληψης, τιμολόγησης, προβολής και διανομής ιδεών, αγαθών και υπηρεσιών ώστε να δημιουργηθούν συναλλαγές που ικανοποιούν σκοπούς ατόμων και οργανισμών. Το μάρκετινγκ αποτελεί μία ολοκληρωμένη διαδικασία η οποία ξεκινάει στη γέννηση του προϊόντος, της υπηρεσίας ή της ιδέας και περιλαμβάνει το σύνολο των ενεργειών που πραγματοποιούνται καθ’ όλη τη διάρκεια του κύκλου ζωής τους μέχρι την ωριμότητα ή την παρακμή τους.

 

Το εμπορικό και το κοινωνικό μάρκετινγκ παρουσιάζουν βεβαίως ορισμένες διαφορές, η ουσία τους ωστόσο και οι βασικές τεχνικές που χρησιμοποιούν παραμένουν κοινές, καθώς το κοινωνικό παίρνει μαθήματα από το εμπορικό και τα εφαρμόζει σε κοινωνικές μεταβλητές. Η ιδέα του κοινωνικού μάρκετινγκ αναδείχθηκε το 1971 από τους Philip Kotler και Gerald Zaltman ως μία προσπάθεια προώθησης κάποιας επιθυμητής κοινωνικής συμπεριφοράς με τη χρήση ενός μοντέλου στηριγμένου στην παραδοσιακή λογική του μάρκετινγκ. Ωστόσο, ο Wiebe ήδη είχε μιλήσει το 1952 για την ιδέα «της πώλησης της αδελφοσύνης όπως πουλάμε το σαπούνι», ενώ στην πράξη σχετικές ενέργειες υπήρχαν και στο πιο μακρινό παρελθόν με προσπάθειες κατάργησης της παιδικής εργασίας, παραχώρησης δικαιώματος ψήφου στις γυναίκες και αποδοχή των αφροαμερικάνων ως ισότιμα μέλη στην κοινωνία. Πλέον το κοινωνικό μάρκετινγκ μέσα από θεωρητικές προσεγγίσεις, έρευνες και δοκιμές, βρίσκεται στη φάση της ωριμότητάς του και προσφέρει τα κατάλληλα εργαλεία για την προώθηση της επιθυμητής ιδέας ή συμπεριφοράς, όπως η ανάπτυξη του βιοτουρισμού. Να επισημάνουμε μάλιστα ότι ανταποκρίνεται με αποτελεσματικότητα και στη βασική αρχή της Κοινωνικής Οικονομίας που είναι η μείωση του κόστους των ανταλλαγών.

Έτσι στο κοινωνικό μάρκετινγκ εντοπίζονται τα 4Ps (product, price, place, promotion) του εμπορικού μάρκετινγκ, προσθέτονται ωστόσο μερικά ακόμα ώστε να δημιουργηθεί το ακόλουθο μίγμα:

 

Προϊόν (product): παίρνει την έννοια της προωθούμενης συμπεριφοράς (π.χ. βιοτουριστική συνείδηση). Τα στοιχεία που απαραιτήτως πρέπει να είναι γνωστά για την αποτελεσματική εφαρμογή των εργαλείων του κοινωνικού μάρκετινγκ είναι η αντίληψη του ατόμου για τη συγκεκριμένη συμπεριφορά, οι λόγοι για τους οποίους τη θεωρεί σημαντική ή όχι και τα συναισθήματα που του προκαλεί η υιοθέτησή της. Τα παραπάνω θα οδηγήσουν στη δημιουργία των κατάλληλων για κάθε περίπτωση μηνυμάτων για την προώθηση της επιθυμητής συμπεριφοράς.

 

Τιμή (price): το κόστος που θα προκαλέσει η υιοθέτηση της προωθούμενης συμπεριφοράς. Το κόστος μπορεί να λάβει την έννοια του χρήματος, του χρόνου, της ψυχολογικής πίεσης ή άλλων εμποδίων και έχει μία υποκειμενική διάσταση καθώς διαφοροποιείται για το κάθε άτομο. Ο δέκτης του μηνύματος πραγματοποιεί μία ανάλυση κόστους – οφέλους, η οποία και τελικά οδηγεί στην αποδοχή ή απόρριψη της συμπεριφοράς.

 

Προώθηση (promotion): αφορά μία ολοκληρωμένη επικοινωνιακή πολιτική με στόχο την προώθηση της επιθυμητής συμπεριφοράς. Περιλαμβάνει τεχνικές όπως η διαφήμιση στην εφημερίδα, τηλεόραση, ραδιόφωνο και διαδίκτυο (above the line promotion) ή ενέργειες όπως εκδηλώσεις, διάδοση της συμπεριφοράς από στόμα σε στόμα κ.α. (below the line promotion). Η προώθηση γίνεται συνήθως με έναν συνδυασμό εργαλείων, ο οποίος καθορίζεται από τα χαρακτηριστικά του κοινού στο οποίο στοχεύει και αποτελεί το πιο φανερό στοιχείο του μίγματος, καθώς γίνεται άμεσα και εύκολα αντιληπτό από το κοινό.

 

Τοποθέτηση (place): σχετίζεται με τους χώρους εκείνους όπου το άτομο εκτίθεται στην εν λόγω συμπεριφορά. Έτσι, στην περίπτωση προώθησης του βιοτουρισμού, η τοποθέτηση μπορεί να είναι σε ένα σημαντικό ιστορικό μνημείο, στο βουνό, στις λίμνες ή γενικότερα στην ύπαιθρο όπου το άτομο βρίσκεται σε άμεση επαφή με τη φύση, ώστε η επικοινωνία να είναι περισσότερο αποτελεσματική.

 

Τα πρόσθετα Ps του κοινωνικού μάρκετινγκ σε σχέση με το εμπορικό είναι:

Τα κοινά (publics): υπάρχουν πολλά δυνητικά κοινά που θα μπορούσαν να προσεγγιστούν με στόχο την υιοθέτηση της επιθυμητής συμπεριφοράς. Θα ήταν αποτελεσματικό να πραγματοποιηθεί μία ψυχο-συμπεριφορική κατάτμηση των κοινών με βάση “τι κάνουν” και “γιατί το κάνουν” ώστε να υπάρξει υψηλότερη υιοθέτηση της επιθυμητής συμπεριφοράς.

 

Συνεργασίες (partnerships): Καθώς επιδίωξη του κοινωνικού μάρκετινγκ δεν είναι το κέρδος σε χρηματικούς αλλά σε κοινωνικούς όρους, οι συνεργασίες μεταξύ ομάδων, φορέων και οργανισμών, ιδιωτικών και δημοσίων, εθελοντικών οργανώσεων, με τη μορφή των Κοινωνικών Αναπτυξιακών Συμπράξεων κρίνεται καθοριστική για την ευρύτερη διάδοση του μηνύματος και την επίτευξη των τεθέντων στόχων. Έτσι, στην περίπτωση μας, η αποτελεσματική επικοινωνία και η συνεχής συνεργασία με την Τοπική Αυτοδιοίκηση, τους επιχειρηματίες και άλλους βασικούς παράγοντες που εδρεύουν στον τόπο στον οποίο δραστηριοποιείται είναι στοιχεία απαραίτητα για την επιτυχία της.

 

Πολιτική (policy): Η προώθηση ορισμένων συμπεριφορών μπορεί να είναι πολύ πιο αποτελεσματική αν υπάρχει σχετική υποστήριξη μέσω των νομοθετικών διατάξεων και των πολιτικών που εφαρμόζονται σε κρατικό επίπεδο. Έτσι, μία καμπάνια για τη βιώσιμη ανάπτυξη σε αγροτικές περιοχές μπορεί να έχει υψηλότερη απήχηση εφόσον η πολιτεία την στηρίζει μέσω διατάξεων για την ανάπτυξη του τουρισμού με ήπιες και φιλικές προς το περιβάλλον επενδύσεις.

 

Χρηματοδότηση και Χορηγία (pull strings): Η χρηματοδότηση σε καμπάνιες κοινωνικού μάρκετινγκ, ιδίως τοπικού χαρακτήρα, είναι κρίσιμη για τους παρακάτω λόγους:

·         οι περισσότερες προωθήσεις πραγματοποιούνται από μη κερδοσκοπικούς οργανισμούς και κοινωνικές επιχειρήσεις που έχουν στη διάθεσή τους χαμηλό προϋπολογισμό

·         τα κοινά που προσπαθούν να προσεγγίσουν είναι διευρυμένα και

·         τα επικοινωνιακά πλάνα απαιτούν μεγάλη χρονική διάρκεια και συνεπώς αυξημένο κόστος, προκειμένου τα αποτελέσματα να εμφανίζουν συνέχεια στο χρόνο.

Άρα η εύρεση χρηματοδότησης συνεισφέρει σημαντικά στην υλοποίηση των προωθήσεων, ενώ παράλληλα η χορηγία προσδίδει στο μήνυμα εγκυρότητα και αξιοπιστία.

 

Το προτεινόμενο σχέδιο μάρκετινγκ θα έχει ως βασικά χαρακτηριστικά το χαμηλό κόστος, την υψηλή διάχυση των μηνυμάτων και την ευκολία χρήσης, σύμφωνα με τις τεχνικές και τις αρχές που διέπουν το κοινωνικό μάρκετινγκ.

 

Τα πεδία εφαρμογών του κοινωνικού μάρκετινγκ στον τομέα ανάπτυξης του βιοτουρισμού στη περιοχή Δήμου– Περιφέρειας επιγραμματικά είναι τα εξής:

Ø  Ίδρυση και δράση ΚοινΣΕπ προβολής σε συνέργεια με άλλες ΚοινΣΕπ

Ø  Διπλωματία των πόλεων και αδελφοποιήσεις Δήμων

Ø  Virtual reality – εικονική έκθεση επιχειρήσεων/προϊόντων

Ø  Λειτουργία e-shop

Ø  Αυτοοργάνωση e-booking.

 

Κάθε πλάνο δράσης εμπεριέχει ορισμένα κύρια χαρακτηριστικά τα οποία θα πρέπει να αναλύονται διαδοχικά καθώς το ένα αποτελεί σε κάποιο βαθμό τη βάση του άλλου.

 

Διαδραστική επιμόρφωση του κοινωνικού υποκειμένου

Όλος ο σχεδιασμός που έχει εκτεθεί παραπάνω, προορίζεται να γίνει κτήμα του κοινωνικού υποκειμένου των Τρικάλων. Προς αυτή την κατεύθυνση είναι αναγκαίο να υλοποιηθεί ένα διήμερο σεμινάριο εργασίας (workshop) όπου θα κληθούν να συμμετάσχουν όλοι οι φορείς εκείνοι, αλλά και μεμονωμένοι πολίτες, που έχουν επαγγελματικό ή επιστημονικό ενδιαφέρον για την φυσική και πολιτιστική κληρονομιά της περιοχής. Πρόκειται για ένα διαδραστικό σεμινάριο που θα συμβάλλει πρώτα πρώτα στον εμπλουτισμό της σχεδιαζόμενης δικτυακής πύλης, αλλά και στην συνεργασία όλων των τοπικών φορέων για την τουριστική ανάπτυξη των Τρικάλων. Είναι ένα χρήσιμο πρώτο βήμα για ανάλογες πρωτοβουλίες.

H παρούσα πλατφόρμα διαδικτυακής μάθησης (e-learning) αναπτύχθηκε στα πλαίσια του έργου «LEADER». Η τρέχουσα οικονομική και περιβαλλοντική κρίση σε όλο τον κόσμο επιβάλλει την ανάγκη να προωθηθούν νέα πρότυπα για την ενίσχυση της διεθνούς συνεργασίας και συλλογικής ευθύνης. Θα πρέπει να εξοικονομήσουμε τον πολύτιμο χρόνο για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής και για να προλάβουμε την περαιτέρω υποβάθμιση των φυσικών πόρων συμβάλλοντας παράλληλα στην οικονομική ανάκαμψη. Το πρόγραμμα αυτό δίνει έναν πλούτο γνώσης μέσα από εκπαιδευτικό υλικό σε διαφορετικούς τομείς και είναι τελείως δωρεάν. Η ελπίδα είναι να δώσουμε νέα σκέψη στην περιβαλλοντική εκπαίδευση για τον εμπλουτισμό των εννοιών της αειφόρου ανάπτυξης.

Ενδεικτικώς παρατίθενται οι τέσσερις θεματικές ενότητες μαθημάτων που θα μπορούσαν να αποτελέσουν αντικείμενο του σεμιναρίου.